Οι Γούλες, ένας από τους πιο σημαντικούς κατοικημένους χώρους της παραποτάμιας ζώνης του μέσου ρου του Αλιάκμονα, έχουν μια σημαντική διαδρομή μέσα στους αιώνες που ξεκινάει από τους προϊστορικούς χρόνους και τη νεολιθική εποχή (6500 π.Χ.) διατρέχει τη Ρωμαϊκή εποχή και φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Ενδεικτικά όλων των εποχών είναι οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν στις θέσεις Βαρεμένοι ή Νησί όπου βρέθηκαν κτίσματα νεολιθικής εποχής και καύσης νεκρών, και στη θέση Τούρλα όπου βρέθηκε νεκροταφείο της Μέσης Εποχής του Χαλκού (2000-1600 π.Χ.).
Παρ’ όλα αυτά η πρώτη γραπτή μαρτυρία του ονόματος υπάρχει στο χειρόγραφο 201, γνωστότερο και ως Κώδικας της Ζάβορδας. Πρόκειται για έναν κατάλογο των γύρω χωριών μαζί με τις προσφορές και τα αφιερώματα των πιστών στο μοναστήρι. Ο κώδικας ξεκίνησε να συμπληρώνεται όταν ιδρύθηκε η μονή, περίπου στα 1534. Εκεί αναφέρεται για πρώτη φορά το όνομα «χωρίον Γούλαις» και από κάτω τα ονόματα των πιστών που πρόσφεραν στη μονή.
Την ύπαρξη μιας ζωηρής χριστιανικής κοινότητας μαρτυρούν και οι σημαντικοί ναοί του χωριού από το 1600 μ.Χ. περίπου, όπως ο Άγιος Αθανάσιος, οι Άγιοι Απόστολοι και ο Άγιος Γεώργιος. Μάλιστα, η Παναγία των Γουλών είναι ένα από τα σημαντικά μεταβυζαντινά μνημεία της περιοχής με εξαιρετικές αγιογραφίες του 1606.
